حسن حسين زاده شانه چى

21

اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)

غيبت صغرى و ارتباطات متقابل شيعيان با امام دوازدهم و نيز نقش و فعاليت وكيلان به دست مىدهد كه البته اغلب آن‌ها از كتاب شيخ صدوق گرفته شده است . يكى از منابع اطلاعاتى خوب در موضوعات فوق الذكر كتاب احتجاج احمد بن على طبرسى ( درگذشته قرن هشتم ه ) است كه البته در زمرهء كتب مناقب جاى نمىگيرد ؛ بلكه مىتوان آن را از كتب كلامى به شمار آورد . طبرسى شمارى از توقيعات امام دوازدهم و نامه‌هاى شيعيان به آن حضرت را همراه جواب‌هايشان و نيز مطالبى چشمگير دربارهء وكيلان و نائبان و مدعيان دروغين نيابت ذكر كرده است كه در شناخت وضع اجتماعى و فرهنگى شيعيان در عصر غيبت حائز اهميت مىباشند ، اگرچه بسيارى از روايات طبرسى مرسل و بدون ذكر سند مىباشند ؛ ولى اين روايات را مىتوان در منابع ديگر يافت . دستهء ديگر از منابع غيراختصاصى ، كتب رجالى هستند كه اهميت آن‌ها بيشتر در ارائهء مطالب قابل توجهى دربارهء وضعيت علمى و دستاوردهاى فرهنگى عصر موردنظر مىباشد . در اين حوزه رساله ابى غالب زرارى ، رجال‌كشى ، رجال طوسى و اختيار معرفة الرجال او و بيش از همه رجال نجاشى حائز اهميت‌اند . كتاب‌هاى فهرست مانند فهرست طوسى و فهرست منتخب الدين نيز اطلاعات مشابه قابل توجهى دارند ، به‌ويژه فهرست طوسى به خوبى دستاوردهاى علمى و فرهنگى اين دوران را به تصوير كشيده است . گذشته از منابع فوق الذكر ، جوامع روايى ، حاوى مجموعه‌اى از اطلاعات متنوع هستند كه در موضوعات مختلف مىتوان از آن‌ها بهره برد . از اين دسته كتاب الكافى محمد بن يعقوب كلينى ( م 329 ق ) به لحاظ اين‌كه در دورهء تاريخى موردنظر نگارش يافته اهميت ويژه‌اى دارد ، اگرچه اطلاعات آن در باب مهدويت و تاريخ غيبت چندان زياد نيست ؛ ولى اعتبار و وثاقت آن موجب شده تا رواياتش